Blauwdruk hoofdspant MD10
Wij restaureren de laatst overgebleven beugsloep ter wereld, de MD10 'Johanna Hendrika'

Klik verder

MD10 Johanna Hendrika
De laatste overgebleven beugsloep van Middelharnis

Beleidsplan

De Menheerse Werf

De Menheerse Werf
Een project van de stichting Behoud Scheepstimmerwerf Middelharnis i.o. (SBSM). De Menheerse Werf is een unieke combinatie van een historische attractie in actie (belevingswerf), expositie over de historie van het Havenkanaal en maritiem Middelharnis, werf voor varend erfgoed en jachten en basis voor kleinschalige cultuurhistorische evenementen in de open lucht. De algemene doelstelling is het intact (be-)houden van de eeuwenoude stadstimmerwerf (incl. twee rijksmonumenten) en het ten volle beleefbaar maken van de maritieme historie, de succesvolle strijd tegen het water, de oorsprong van het Havenkanaal en de historische haven van Middelharnis. Een potentiële toeristisch-recreatieve attractie van formaat, een verrijking van de Erfgoedlijn Goeree Overflakkee.

Oorsprong Havenkanaal: overwinnen en overleven van het water
Het Havenkanaal van Middelharnis is vanaf midden 18e eeuw ontstaan door inpoldering vanaf een buitendijks havenhoofd, waar vanaf 1750 de Stadstimmerwerf gevestigd was. Deze locatie was de barrière tegen de zee en het getij. Vanaf dit punt zijn de dijken telkens verlegd, het is de echte oorsprong van het Havenkanaal als strijd tegen het water.

Unieke situatie in Zuid-Holland
Deze locatie is tot op heden in zowel structuur als vorm vrijwel identiek als ten tijde van de gronduitgifte voor de aanleg van de werf in 1750. Niet alleen de locatie, maar ook de functie van de voorziening is nog dezelfde als 2,5 eeuw geleden, zij het dat er nu jachten in plaats van vissers- en handelsschepen gehellingd en gerepareerd worden. Daarnaast is de werf nu natuurlijk geen havenhoofd meer en is het in zekere zin een bewijs van de overwinning op het water.

Verborgen schat
Om dit sieraad compleet en toeristisch-recreatief optimaal beleefbaar te maken is een ander juweel uit de geschiedenis van Middelharnis en het Havenkanaal nodig. Dit object is de 25 meter lange laatst overgebleven beugsloep, de MD (visserijkenmerk van Middelharnis)10 Johanna Hendrika uit 1896. Een type zeilend vissersschip dat  gedurende bijna een eeuw kenmerkend was voor Middelharnis, het Havenkanaal en de Haven, en waarvan er tientallen zijn gebouwd op de werf. Het laatst overgebleven exemplaar ligt momenteel al jaren op een onzichtbare plek in de buitenhaven en er moet binnen een jaar iets met de romp gebeuren, wil het niet alsnog verloren gaan. Mede door het slechte financiële klimaat van de afgelopen jaren is de restauratie tot nu toe niet veel verder gekomen dan het terugbrengen tot een kaal casco en het zoeken naar fondsen. Een combinatie met de Menheerse Werf is pure winst voor beide projecten én voor Middelharnis en de Erfgoedlijn GO.

Een historische werf in bedrijf, met op de helling de unieke beugsloep MD 10. In haar romp en in de gebouwen op de werf (rijksmonumenten) zijn stijlvolle en laagdrempelige exposities, videopresentaties en activiteiten die de strijd tegen het water, het ontstaan van het Havenkanaal, de werfgeschiedenis en de visserij- en handelsvaarthistorie van Menheerse optimaal beleefbaar maken.

Nieuwe oude werf
Achter de Stichting Behoud Scheepstimmerwerf Middelharnis staat particulier Coerd de Heer, als oprichter en bestuurder. Tevens eigenaar van bureau Op Koers! te Vlaardingen. Een bureau gespecialiseerd in varend erfgoed, cultuurhistorie in relatie tot (vaar)water en in toeristische gebiedsontwikkeling op basis van waterrecreatie. De overige bestuursleden in de stichting hebben een sterke band met varend erfgoed.

Samen met partner Mariska van Gent verwerven we in 2013 de helft van het oorspronkelijke werfterrein met daarop de historische helling en twee rijksmonumenten met een restauratiebehoefte. In 2014 wordt hier het deel met de huidige jachtreparatiewerf Peeman aan toegevoegd, zodat de werf als geheel behouden en beleefbaar blijft. De jachtonderhoudactiviteiten worden voortgezet, met het zwaartepunt in de winter en met een mooie integrale kans voor de (langlopende) restauratie van de beugsloep. De cultuurhistorische activiteiten op en rond de Menheerse Werf worden opgezet, uitgevoerd en gefinancierd door de SBSM, die ook op de werf gevestigd is in het voormalige (nog te restaureren) pekelpakhuis.

Stallingsvoorwaarden
De Stichting BSM heeft de Stichting BBMD10 gevraagd om de romp permanent op de oude scheepshelling te stallen, op voorwaarde dat er een waardestellend cultuurhistorisch rapport en een restauratieplan van het schip wordt gemaakt en dat dit nog dit jaar  leidt tot een status Varend Monument in de B klasse met restauratieplan.

Bezoekerscentrum

  1. Het realiseren van een bezoekerscentrum voor de Menheerse Werf
  2. Het uitvoeren van een in 2013/2014 opgesteld Plan van Aanpak voor een permanente tentoonstelling over de Havenkanalen en de relatie van Middelharnis met de zee. Te realiseren in het pakhuis van de werf (rijksmonument)
  3. Het opstellen van een Plan van Aanpak en de uitvoering daarvan voor een tentoonstelling over de historie van de visserij vanuit Middelharnis, de voor Middelharnis kenmerkende beugsloepen en het leven van de visserlui. Te realiseren in de romp van de beugsloep MD10, later mobiel in te zetten in het bezoekerscentrum van de werf en/of als reizende tentoonstelling op Goeree Overflakkee

Achtergrond

De Menheerse Werf, een cultuurhistorische attractie waarin de historie van de havenkanalen en het leven met en overleven van het water vanuit GO centraal staan, is in 2013 met steun van de EGL GO gestart: de restauratie van de rijksmonumenten op de werf en de ontwikkeling van de eerste fase van het bezoekerscentrum tussen het werfhuis en het pakhuis. Daarnaast heeft PZH de stichting Behoud Beugsloep MD10 gesteund in het plan om de romp van de MD10 geconserveerd en ingericht als expositieruimte op de Menheerse Werf te plaatsen. Hiertoe wordt de oude helling gereconstrueerd.

In 2014 wil de stichting BSM i.s.m. de st. BBMD10, historische verenigingen en het Erfgoedhuis Zuid-Holland de publieksfunctie van de werf versterken. Het project bestaat uit een gerestaureerde historische werf (aan de basis van het havenkanaal Middelharnis en waar eeuwenlang vissersschepen werden gebouwd en onderhoud) en een beugsloep in restauratie op de wal. De Menheerse Werf met die combinatie een uniek juweel in de ketting van de Erfgoedlijn GO, erfgoed met ook nog ‘ns een hoge ensemblewaarde.

  1. Om de Menheerse Werf en de objecten en bezienswaardigheden van de werf optimaal beleefbaar te maken voor het publiek, wil de SBSM in 2014 een bezoekerscentrum realiseren. Dit bezoekerscentrum wordt ontworpen op basis van de overdekte werfwerkplaats die vroeger op deze locatie heeft gestaan: een eenvoudige kapconstructie met tinnen dak, winddicht en geïsoleerd door heldere glazen panelen. Centraal in het bezoekerscentrum staat een monumentale smidse, het hart van een historische ijzerwerf. Deze smidse zal ook daadwerkelijk gebruikt gaan worden door ambachtslieden die regelmatig op de werf aan het werk gaan. Het bezoekerscentrum wordt gekoppeld aan de twee rijksmonumenten op de werf en biedt gelegenheid voor themabijeenkomsten, tijdelijke tentoonstellingen over de kernwaarden van de Erfgoedlijn GO, informatie over andere onderdelen van de EGL GO, educatieve bijeenkomsten voor kinderen, leer-/werkprojecten voor technische opleidingen, vergaderruimte voor historische verenigingen en andere bijeenkomsten die een relatie hebben met de Erfgoedlijn GO.
  2. Daarnaast is in 2013 subsidie toegekend om voor het pakhuis van de werf een Plan van Aanpak voor een tentoonstelling te laten opstellen. Dit PvA is binnenkort gereed voor uitvoering in 2014, e.e.a. zoals ook beschreven in de aanvraag van 2013 onder Duurzame Verankering. De tentoonstelling heeft als onderwerp de historie van de Havenkanalen rondom Middelharnis en de relatie die Middelharnis en Sommelsdijk met de zee hadden door de eeuwen heen.
  3.  In 2014 laat de SBSM ook een plan maken voor een semi-mobiele tentoonstelling in de romp van de enige overgebleven Menheerse Beugsloep. Ook de uitvoering daarvan tot een beleefbare tentoonstelling is een ambitie van de SBSM voor 2014. Onderwerp van deze tentoonstelling: de (beug-)visserij vanuit Middelharnis, de beugsloepen als kenmerkend schip voor Middelharnis en de haat/liefde verhouding van de eilanders tot de zee.

Beugsloep MD10

Essentie project
De SBBMD10 wil in 2013 de historische scheepshelling op het terrein van de Menheerse Werf herinrichten en geschikt maken voor plaatsing van de romp van de beugsloep MD10 Johanna Hendrika. Het schip is het laatst overgebleven exemplaar van een grote vloot beugsloepen die kenmerkend waren voor de glorietijd van de visserij vanuit Middelharnis.
Daarnaast wordt in 2013 een start gemaakt met de praktische conservering van de romp en de inrichting van de binnenzijde van de romp als bijzondere expositieruimte voor het publiek. Eenmaal duurzaam gestald op de historische helling van de Menheerse Werf aan het Havenkanaal in Middelharnis, is het schip daar permanent onderdeel van de collectie, een opvallend baken voor Havenkanaal en optimale beleving van de rijke en belangrijke visserijhistorie van Middelharnis. Zonder zichtbaar en aansprekend maritiem verleden heeft het weinig zin om toeristen naar Middelharnis te trekken.

Achtergrond
Het project is in nauwe samenwerking met de nieuwe Stichting Behoud Scheepstimmerwerf Middelharnis (i.o.) opgezet. Hoewel er in dit stuk veel geschreven staat over de voormalige scheepstimmerwerf, willen we met klem benadrukken dat deze aanvraag zich beperkt tot het object de beugsloep MD10 Johanna Hendrika. MD is het visserijkenmerk van Middelharnis en het feit dat de stad ooit een eigen visserijkenmerk heeft gekregen is de essentie van onze inspanningen als stichting.

Met het geven we de MD10, een uniek stuk varend erfgoed en zeer waardevol voor Goeree-Overflakkee, een geheel nieuwe, verrassende en duurzame rol. Een rol die direct bijdraagt aan de Erfgoedlijn, de beleving van het Havenkanaal, de maritieme historie en de strijd met het water. Een rol die ook een belangrijk positief effect zal hebben op het toeristisch-recreatieve aanbod in Middelharnis en het eiland. Als laatste: een rol die er voor zorgt dat het behoud van dit schip voor minimaal 10 jaar gezekerd is.

Alle in dit plan genoemde onderdelen zijn stappen, die nodig zijn om tot die nieuwe rol ten gunste van de Erfgoedlijn te komen. We vragen aan PZH ook alleen dekking voor de onderdelen die direct betrekking hebben op de functie van de MD10 voor de Erfgoedlijn. Kosten die puur met conserveren en scheepstechniek te maken hebben, worden uit andere inkomsten gedekt.
Daar waar in de betreffende onderdelen de Menheerse Werf een rol speelt, is overlegd en afgestemd met de toekomstig beheerder, die ook een aanvraag heeft opgesteld voor zijn eigen plannen voor de Menheerse Werf. Er is geen overlap tussen beide plannen t.a.v. begroting en dekking van kosten. Er is wél veel synergie. De basis van ons plan is de volgende afspraak: De St. BSM stelt voor minimaal 10 jaar de oude, nu nog verborgen, scheepshelling ter beschikking aan ons project.

Scheepstimmerwerf – Werf Peeman
Gelegen aan de oorsprong van het Havenkanaal is de voormalige scheepstimmerwerf al sinds 1780 in handen van het geslacht Peeman. Op zich al een uniek gegeven. Toen er nog geen kanaal was en Middelharnis nog direct aan zee lag, was deze locatie de barrière tegen de zee en het getij. Vanaf 1780 zijn de dijken telkens verlegd en groeide het Havenkanaal uit tot de lengte die het nu heeft. In de laatste 150 jaar hebben er heel wat beugsloepen op de helling gestaan. Deze werf is dus de echte oorsprong van het Havenkanaal en een overblijfsel van de strijd tegen het water.
In onze tijd voert de werfbaas een strijd tegen de planologische ontwikkeling: tot zijn teleurstelling is in 2011 vastgelegd dat er niet significant gebouwd mag worden op het werfterrein. Daarbij zijn de opstallen al eerder aangewezen als rijksmonumenten. Daarnaast heeft de gemeente (toen nog) Middelharnis in 2011 vastgelegd in beleid dat de werffunctie ook behouden moet blijven. Voorwaar geen makkelijk toekomstbeeld voor de eigenaren.

Hoop doet leven
De locatie en de unieke historische situatie vormen samen een cultuur-historische ruwe diamant die wacht op de slijper. Die slijper heeft zich in 2012 gemeld in de vorm van de stichting Behoud Scheepstimmerwerf Middelharnis i.o. (BSM). De stichting heeft als doelstelling het intact (be-)houden van de eeuwenoude werf (incl. twee rijksmonumenten) en het ten volle beleefbaar maken van de maritieme historie, de succesvolle strijd tegen het water, de oorsprong van het Havenkanaal en de historische haven van Middelharnis. Een potentiële toeristisch-recreatieve attractie van formaat en een verrijking van de Erfgoedlijn Goeree Overflakkee.

Verborgen schat
Om dit unieke erfgoed compleet en toeristisch-recreatief optimaal beleefbaar te maken is een ander juweel uit de geschiedenis van Middelharnis en het Havenkanaal nodig. Dit object is de 29 meter lange laatst overgebleven beugsloep, de MD10 Johanna Hendrika uit 1896. Een type zeilend vissersschip dat  gedurende bijna een eeuw kenmerkend was voor Middelharnis, het Havenkanaal en de Haven. Er zijn tientallen beugsloepen gebouwd op de werf.

Terug in de thuishaven
Dit schip is 10 jaar geleden door de Broers Den Hollander, eilanders met visie en passie voor maritieme historie, gered van de sloop in Frankrijk. Een groep mensen bracht het schip terug naar Middelharnis, om haar onder de vlag van de St. BBMD10 te restaureren tot museumschip. Mede door het slechte financiële klimaat van de afgelopen jaren is er van die plannen nog niet veel meer gekomen dan het terugbrengen tot een kaal casco en het zoeken naar fondsen. Dat laatste zonder al te veel resultaat.

Waardevol maar nutteloos
Het is aannemelijk dat deze fondsen ook op korte termijn niet gevonden worden en het schip ligt nu op een onzichtbare en ontoegankelijke plek in de Buitenhaven, waar het eigenlijk niet langer gewenst is. Zeventig ton ijzer in de vorm van een 25m lange bak berg je niet zomaar ergens anders op. De bakens zijn nu dan ook verzet naar het conserveren van dit unieke schip in de huidige staat en het vinden van een nieuwe, beter passende stallingsplaats. Bij voorkeur op het droge, waar de conditie van het schip niet aangetast wordt. De ambitie blijft om het schip uiteindelijk terug te brengen in de oorspronkelijke staat, zoals ze van stapel liep in 1896. Het Varend Monument A1 klasse MD 10 Johanna Hendrika…nu nog een verre stip op de horizon (en zeker geen doel van dit project.)

Een gouden koppel
Zoek in het stadsarchief van Middelharnis naar beelden van het Havenkanaal en de visserij en er komen vele schilderijen en foto’s tevoorschijn waarop de scheepshelling van de Scheepstimmerwerf staat afgebeeld. Mét daarop vrijwel zeker één of meerdere beugsloepen. Nu hebben we in Middelharnis dus de enige, nog grotendeels originele stadstimmerwerf van Zuid-Holland én het enig overgebleven exemplaar van een toonaangevend (en voor Zuid-Holland kenmerkend) vissersschip.

Het Havenkanaal verbind de twee en eenmaal samengebracht vormen ze een unieke cultuurhistorische attractie: De Menheerse Werf. Een historische werf in bedrijf, met op de helling de unieke beugsloep MD 10. In haar romp en in de gebouwen op de werf (rijksmonumenten) zijn stijlvolle en laagdrempelige exposities, videopresentaties en activiteiten die de strijd tegen het water, het ontstaan van het Havenkanaal, de werfgeschiedenis en de visserij- en handelsvaarthistorie van Menheerse optimaal beleefbaar maken.

Nieuwe oude werf
Hiermee ligt er een prachtige kans voor duurzaam behoud en een (langlopende) restauratie van de beugsloep. De cultuurhistorische activiteiten op en rond de Menheerse Werf worden opgezet, uitgevoerd en gefinancierd door de SBSM, die ook op de werf gevestigd is in het voormalige (nog te restaureren) pekelpakhuis.

Stallingsvoorwaarden
De Stichting BSM heeft de Stichting BBMD10 aangeboden om de romp permanent op de oude scheepshelling te stallen, op voorwaarde dat er een cultuurhistorische schouw van het schip wordt gedaan, dat die schouw het predicaat ‘Varend Monument Klasse B’ oplevert én dat er een restauratieplan van het schip wordt gemaakt waarbij rekening wordt gehouden met de ensemblewaarde van schip en werf.

Concrete stappen 2013
De Stichting BBMD10 voldoet graag aan de hierboven genoemde voorwaarden, stelt daartoe een restauratieplan op, vraagt een schouw aan en vraagt voor de overige benodigde stappen steun aan bij het Erfgoedlijnbudget:

Herstellen en geschikt maken van de historische scheepshelling

Romp conserveren en inrichten als belevings- en tentoonstellingsruimte voor bezoekers

Toegangspoort en visserijmonument

Het ontwikkelen en realiseren van een symbolische toegangspoort tot de Menheerse Werf, gecombineerd met een monument voor op zee gebleven vissers van het eiland en vissersschepen uit Menheerse die schipbreuk leden.

Achtergrond
Met de gerestaureerde panden, de beugsloep op de helling en de tentoonstellingen en thema evenementen biedt de Menheerse Werf een duidelijk recreatief product dat groepen recreanten aan zal trekken. De huidige toegang tot de werf vanuit de Spuistraat sluit niet aan bij de historische uitstraling en het thema. Aangezien op deze plek nooit een poort heeft gestaan (er stond een aaneengesloten rij woningen in deze bocht), moet er een nieuwe  visie ontwikkeld worden. De stichting wil de poort niet alleen een letterlijke, maar ook een figuurlijke poortfunctie geven door onder kunstenaars van het eiland een ontwerpwedstrijd uit te schrijven aan de hand van het visserij- en zeevaart thema. De uitvoering van de poort is vanzelfsprekend bij voorkeur in ijzer, met voor de één-na-laatste eeuwwisseling toepasselijke profielen en klink- en smeedwerk. Het project wordt geheel op de werf geconstrueerd.
Binnen de uitdaging aan de eilandelijke kunstenaars wordt tevens een vraag opgenomen voor een plan en ontwerp voor een monument voor de Menheerse vissers die op zee zijn gebleven de afgelopen eeuwen. Basis hiervoor is de eeuwenoude kopse gevel van het werfpakhuisje. In de gevel is de gevel van één van de oude gesloopte vissershuisjes te zien. Een uitdaging binnen de restauratie, maar met een nieuwe functie wordt die uitdaging een kans. Menheersenaar Marinus van Dam heeft de afgelopen 8 jaar van z’n leven besteed aan het inventariseren van alle vergane vissersschepen en verdronken vissers van Middelharnis. Van Dam wil deze gegevens graag ter beschikking stellen voor de realisatie van een passend monument. De Menheerse Werf biedt daar graag gelegenheid voor en de Stichting Behoud Stadstimmerwerf gaat fondsen werven om het plan uit te voeren.

Edutainment voorziening MD10

Het ontwikkelen en realiseren van een edutainment voorziening op de Menheerse Werf en op en rond de beugsloep MD10 ‘Johanna Hendrika’.

Achtergrond
Zolang de MD10 hoog en droog staat, maar er nog geen fondsen zijn voor de restauratie, is het zaak om het schip veel bekendheid te geven en zoveel mogelijk draagvlak te creëren. De tentoonstelling in de romp is een manier om volwassenen en kinderen letterlijk en figuurlijk in te laten schepen, maar met een doordachte edutainment voorziening leggen we ook een speelse inhoudelijke band met de MD10 en de visserijhistorie.
Het dek van de MD10 kenmerkt zich door de opening voor de bun, waar vroeger onderweg op zee de vis levend in werd bewaard. Met de bun als centraal punt willen de samenwerkende stichtingen om het schip en aan dek van de MD10 een edutainmentvoorziening ontwikkelen met de maritieme (visserij-)historie van GO en de beugvisserij als thema’s.
De voorziening wordt zó opgebouwd, dat als de restauratie van de MD 10 echt van start gaat, de onderdelen en speeltoestellen met het visserijthema op de werf geplaatst kunnen worden.